Een baan als rendierherder

rendier-alleen Bijna dagelijks kom ik de rendierhouders van Jåhkågasska sameby op hun sneeuwscooters tegen als ik met de honden ski of wandel. Een wat oudere Same is altijd verlegen om een praatje. Iedere keer als ik hem tegenkom zet hij zijn sneeuwscooter af om even bij te kletsen over de honden (hij heeft een pup die net zo oud als Tika is), de rendieren, het weer en over het leven hier in het hoge noorden. Vorige week kwam ik hem tegen, in gezelschap van nog een rendierherder, op het moeras tussen Vajmat en Tårrajaur. Zoals gebruikelijk stopte hij en maakten we even een praatje. Opeens zei hij dat we nu genoeg hadden gepraat en dat ik met de jongen op de scooter achter hem moest gaan praten. Verbaasd keek ik van de oude man naar de jongen, die ondertussen van zijn scooter was gestapt en op zijn knieën met Tika zat te spelen. Ik begon in het Zweeds tegen hem te praten waarop hij lachend opkeek en zich in het Engels verontschuldigde dat zijn Zweeds nog niet zo goed was. Nu was ik helemaal verbaasd; een Engelse jongen als rendierhouder?!

rendierhouder Een rendierhouder aan het werk. Dit is niet Tom.

Tom woont normaal gesproken in Engeland waar hij biologie studeert. Hij raakte gefascineerd door de natuur en Samische cultuur in Zweeds Lapland, waarop hij besloot om naast zijn studie een talencursus Zweeds te volgen. Aanvankelijk was zijn plan om na zijn afstuderen en tijdje naar Zweden te gaan. Ongeduldig als hij is, merkte hij na twee maanden dat hij niet zo lang wilde wachten; hij wilde NU naar Lapland. Tom kende niemand in het hoge noorden. Hij besloot gewoon spontaan naar Samische families te schrijven en bood hen in ruil voor kost en inwoning een helpende hand in het huishouden, als kinderoppas, kok, tuinman of als wat dan ook aan. Na een paar weken kreeg hij bericht van de zoon van de oude Same; ze hadden geen hulp in de huishouding nodig, maar kon hij zich misschien indenken om een jaar als rendierherder te werken? Tom las de email wel vijf keer en het schoot door zijn hoofd dat het misschien een grap was. Maar dat was het niet. Hij woont nu bij de zoon van de oude Same in Jokkmokk en ondersteunt hen bij hun werk met de rendieren.

Van dit soort mensen word ik erg blij; gewoon doen en dan maar kijken op welk mooi strand het schip strandt. Tussen alle Samische rendierherders die voorbij mijn huis scheuren, rijdt gewoon een blije Engelse biologiestudent. Hoe gaaf is dat!

rendier-gewei

Verdronken elanden en rendieren

De afgelopen weken zijn de rendieren naar Vajmat gekomen. Zoals voorgaande jaren kwamen ze in grote trailers en werden op nog geen 100 meter van mijn huis vrijgelaten. Nu woon ik tot eind april tussen de rendieren.

Ik kan mij nog een tragisch voorval herinneren van mijn eerste winter in Jokkmokk. In november 2009 trok een kudde van zo’n 3000 rendieren uit de bergen naar hun winterverblijf in de lager gelegen bossen. De kudde volgde de eeuwenoude migratieroute over het meer Kutjaure, begeleid door rendierhouders op sneeuwscooters die voor de jaarlijkse trek controleren of het ijs op de meren dik genoeg is. Normaal gesproken volgen de rendieren elkaar als in een slinger over het meer. Op deze onfortuinlijke dag brak de slinger; de voorste rendieren waren bijna aan de overkant toen iets hen deed schrikken. Zij draaiden om en renden terug. In een fractie van een seconde raakte de hele kudde in paniek en renden de dieren in volle gallop over het meer. De rendierhouders stonden machteloos toen door de grote druk het ijs onder de hoeven van de dieren brak en honderden rendieren in het ijskoude water verdwenen. Ruim 200 dieren verdronken voor de ogen van de rendierhouders, die geen schijn van kans hadden om hen te helpen. Een tragedie in vele opzichten. rendieren

De wintertrek levert niet alleen gevaren op voor rendieren.
In het voorjaar van 2001 deed een scooterbestuurder een lugubere vondst in het meer Skalka, ten westen van Jokkmokk. Hij vond 12 verdronken elanden. Later op de dag vond de politie een paar honderd meter van de verdronken dieren nog een groep omgekomen elanden; totaal waren 21 elanden verdronken. De dieren zijn vermoedelijk aan het einde van de herfst door het ijs gezakt tijdens hun trek vanuit de bergen naar bosland, waar zij overwinteren. Skalka is een gereguleerd meer; verschillen in de waterstand zorgen voor zwak ijs.

De rode neus van rendier Rudolph

Met nog maar drie weken te gaan heerst er een koortsachtige drukte in het huis van de kerstman in het hoge noorden. De kerstelfjes zijn druk bezig met de verlanglijstjes van de kinderen en het verzorgen en trainen van de rendieren. Op kerstavond moet het sledeteam fit genoeg zijn om met de kerstman door de donkere poolnacht te vliegen en op tijd alle cadeautjes af te leveren. Rendier Rudolph, met zijn glanzende rode neus, heeft de belangrijke taak het team van de kerstman te leiden. Maar waarom is de neus van rendier Rudolph zo rood? rudolph

Nederlandse en Noorse wetenschappers deden onderzoek en kwamen tot de conclusie dat Rudolph zijn rode neus te danken heeft aan een extreem goede doorbloeding. De snuit van een rendier bevat 25% meer bloedvaten dan de neus van een mens, waardoor het aantal rode bloedcellen in de neus van een rendier zeer hoog zijn. Die rode bloedcellen beschermen de neus tegen bevriezing en houden de temperatuur van de hersenen stabiel.

Rudolph moest tijdens één van de testen op een loopband rennen. De onderzoekers keken met een thermografische camera naar de temperatuurverdeling in het lichaam van rendier Rudolph en zagen dat zijn neus helemaal rood werd. Met deze goed uitgeruste neus van Rudolph op kop houdt zelfs een poolstorm het sledeteam van de kerstman niet tegen. (bron: Scientias)

Rudolph, the red-nosed reindeer
had a very shiny nose
and if you ever saw it
you would even say it glows

rudolph-reindeer

Jokkmokk wintermarkt

tipi De tipi’s in het centrum van Jokkmokk.

sneeuwruimen-centrum Ruim een week voor de markt rijden shovels en vrachtwagens op en aan om grote ladingen sneeuw weg te ruimen.

sneeuwsculptuur Kuifje maakt ieder jaar een sneeuwsculptuur voor de wintermarkt.

wit-rendier Er is een leven vóór en ná de wintermarkt. Voor veel Jokkmokkers loopt een jaar van wintermarkt naar wintermarkt; de markt luidt het nieuwe jaar in en de donkere periode maakt plaats voor het licht. Thema van dit jaar is ‘Midwinter op de poolcirkel’. Na zes wintermarkten te hebben meegemaakt is mij inmiddels duidelijk dat het thema niet veel invloed heeft op het marktprogramma. Jokkmokk bruist de hele week; tentoonstellingen, optredens, workshops, lezingen, filmvoorstellingen, dansavonden en een uitgebreid ‘buitenprogramma’ met hondensledetochten, elandensafari’s, rendiersafari’s, de rendierrace, noorderlichtsafari’s, paardrijden, sneeuwscootertochten en niet te vergeten de markt zelf.
schoenen
Als ik in het programmaboekje kijk begint het te duizelen. Maar met werkdagen van 10 – 14 uur hoef ik eigenlijk geen blik te werpen in het boekje. De wintermarkt betekent voor veel Jokkmokkers ‘knallen’. Keihard werken in een ontzettend leuke sfeer, en na de markt verkeer je in een zombiestatus. Morgen gaan we van start.

markt Donderdag, vrijdag en zaterdag zijn de dagen van de grote markt.

aardewerk meisje-tassen

beeld1

renrajd
Per Kuhmunen leidt de rendierkaravaan door het centrum van Jokkmokk.

Rendieren vinden tragische dood

De vele sneeuwval van afgelopen winter en de late lente en zomer hebben het migratiegedrag van de rendieren veranderd. Tijdens de wintermaanden liepen kuddes op de weg omdat zij zich door de enorme sneeuwval niet meer in het bos konden voortbewegen. Regelmatig stond ik opweg naar mijn werk, een aantal minuten te wachten om vervolgens voorzichtig mijn auto voorbij een rendierkudde te manoeuvreren. In Lapland zijn geen files, wel moet je rekening houden met langzaamgaande en stilstaande rendieren. Het gebeurt regelmatig dat rendieren worden aangereden, iets dat helaas onontkoombaar is. Onlangs kreeg een samebyn in Kiruna een enorme slag te verwerken. Door de late lente migreerden grote groepen rendieren niet naar het westen, de bergen in, zoals zij gebruikelijk doen. Als een samebyn een achtergebleven groep vindt leiden zij de dieren naar de hoofdtrekroute die richting bergen gaat, zodat zij op eigen houtje verder kunnen trekken. Als het meerdere grote groepen betreft, schakelen de Samen de hulp van een helikopter in om hun dieren richting bergen te drijven. Begin juli koos een groep rendieren de spoorlijn als wandelpad. Ruim 50 dieren werden aangereden door een trein en vonden de dood. Afgevaardigen van het betreffende samebyn telden de doden en zochten in het omliggende bos naar gewonde dieren om hen alsnog af te schieten. Een zware en verdrietige opgave.
rendieren

Rendiertrek

rendiertrek
In maart en april beginnen de rendieren aan hun trek terug naar de bergen. De sneeuw- en voedselcondities bepalen wanneer de migratie richting hun zomerweides en het gebied waar de vrouwtjes hun kalf krijgen, begint. De rendierkoeien bevallen jaar in jaar uit rond dezelfde tijd en in het hetzelfde gebied. De weken voor en tijdens het kalven zijn gevoelig in die zin dat de rendierkoeien niet gestresst mogen raken. Zij kunnen door stress een miskraam krijgen of hun nieuwgeboren kalf in de steek laten. Het is dus uiterst belangrijk dat de trek zo rustig mogelijk verloopt, en niet zoals in het tenenkrommend onsympatieke boek van Karin Anema, met de titel De laatste grens, wordt beschreven:

Opgejaagd door brullende sneeuwscooters snellen duizenden rendieren met kletterende hoeven over hard bevroren sneeuw door verblindende sneeuwlandschappen. Door gierende wind, bijtende kou, dagenlang, nachtenlang.

Fotograaf en filmer Tor Lundberg Tuorda maakte twee dagen geleden een korte film van de rendiertrek over het meer in Randijaur, waar hij woont. Zonder opgejaagd en brullend, gewoon puur en indrukwekkend, zoals het is.

Tijd…

Wat gaat de tijd toch snel! Zo zit je ‘s morgens aan het ontbijt en zo sta je aan het fornuis je avondmaal te koken. Afgelopen vrijdag, een vrije dag, had ik mezelf voorgenomen mijn blogverhaal af te schrijven waaraan ik ben begonnen. Nu is het zondagavond en het is nog steeds niet af. Het zou voor mij goed werken als ik een strenge redacteur had die mij een duidelijke deadline gaf, en als ik de deadline niet haal dan geldt: niet skiën! Ik heb een excuus, meerdere zelfs; de veranda is nu sneeuwvrij, het dak van de schuur is bijna sneeuwvrij, ik heb een nieuwe stelling gebouwd zodat ik mijn ski’s kan waxen, mijn administratie is weer op orde, huis opgeruimd, twee wassen gedraaid, recyclingafval weggebracht, hout gehakt (voor de volgende winter), begonnen met het repareren van een pulka, een jaren zeventig model van Kuifje, die ik wil gebruiken als ik met Jussi in de bergen ga skiën, het wereldkampioenschap langlaufen, dat gehouden wordt in Zweden, moest ik volgen en daarnaast moest ik natuurlijk zelf ook nog skiën. Vol programma dus, maar een nieuw blogverhaal is onderweg.
rendieren-dorp-1 Dieren ‘moeten’ niet zo veel.